TDNTest🧭 Bài này thuộc chương trình nào?
Bài này thuộc chủ đề Chất, Khoa học Lớp 5 (thành phần và vai trò của đất; ô nhiễm, xói mòn đất và bảo vệ môi trường đất). Phần xói mòn và bồi tụ tạo thung lũng, cồn cát có nhãn Mở rộng.
Học lại bài trước: Bài 2. Không khí, gió và bão.
Chủ đề này trong đề Trần Đại Nghĩa Chưa gặp
Bài khảo sát vào lớp 6 Trần Đại Nghĩa chưa hỏi riêng về đất. Đề từng có câu phân bón tác dụng mạnh hơn ở loại đất nào (năm học 2024 – 2025, câu liên môn có hình), học ở bài Thực vật cần gì để sống.
1Câu chuyện mở đầu
Sau một trận mưa lớn, Hùng thấy nước dưới chân đồi trọc đỏ ngầu. Còn con suối cạnh đồi chè xanh thì nước vẫn trong.
Đất trên đồi trọc không có rễ cây giữ lại, bị nước mưa cuốn đi. Đó là xói mòn đất.
2Tóm tắt
| Thành phần | Cách nhận biết | Vai trò với cây |
|---|---|---|
| Chất khoáng (nhiều nhất) | Hạt cát, sét, sỏi nhỏ | Cho chất dinh dưỡng |
| Không khí | Thả đất khô vào nước: bọt khí nổi lên | Rễ cây thở |
| Nước | Đun đất trong ống nghiệm: giọt nước bám thành ống | Rễ hút nước |
| Mùn | Màu đen, từ xác lá, xác động vật mục | Làm đất tơi xốp, màu mỡ |
Đất giúp cây đứng vững (rễ bám chặt) và cho cây nước, chất khoáng, không khí. Đất không hấp thụ ánh sáng cho cây; lá mới làm việc đó.
3Ô nhiễm và xói mòn đất
Ô nhiễm đất
Chất độc vào đấtDo con người: dùng quá nhiều phân hoá học, thuốc trừ sâu; rác thải. Do tự nhiên: nhiễm mặn, nhiễm phèn, núi lửa.
Xói mòn đất
Lớp đất mặt bị cuốn điDo nước mưa, dòng chảy, gió trên đất trống. Chống: trồng cây (rễ giữ đất), phủ xanh đồi trọc, làm ruộng bậc thang.
Mở rộng Nước và gió làm đá, đất vỡ vụn rồi mang đi (xói mòn), đến nơi khác thì lắng xuống thành lớp mới (bồi tụ, lắng đọng). Qua rất nhiều năm, dòng sông khoét thành thung lũng, gió mạnh dồn cát thành cồn cát.
4Dễ nhầm
Đất giúp cây hấp thụ ánh sáng Mặt Trời.
Lá cây nhận ánh sáng. Đất giữ cây đứng vững, cho nước, chất khoáng, không khí.
Cây chống xói mòn vì lá cây chắn hết mưa.
Chủ yếu nhờ rễ cây giữ đất, giảm đất và chất dinh dưỡng bị nước cuốn trôi.
5Mẹo nhớ
Đất có 4 thứ
Khoáng – Nước – Khí – Mùn
- "Bọt khí là có khí, giọt nước là có nước."
🔬 Thử làm thí nghiệm
Lấy hai khay đất giống nhau, kê nghiêng. Một khay phủ cỏ, một khay để trống. Dùng bình tưới tưới cùng lượng nước. Dự đoán khay nào nước chảy xuống đục hơn. Kết quả: khay đất trống mất nhiều đất hơn.
6Bài tiếp theo
Đất là một hỗn hợp nhiều chất. Hỗn hợp là gì, tách chất ra sao: Bài 4. Hỗn hợp, dung dịch và cách tách chất.
Thử nhanh
Thành phần nào nhiều nhất trong đất?
Chất khoáng.
Vì sao trồng cây giúp chống xói mòn?
Vì rễ cây giữ đất lại, nước mưa không cuốn trôi lớp đất mặt.
Kể một nguyên nhân tự nhiên gây ô nhiễm đất.
Nhiễm mặn (hoặc nhiễm phèn, núi lửa).
Thuật ngữ
| Tiếng Việt | Giải nghĩa | English |
|---|---|---|
| Đất | Lớp mặt của Trái Đất, nơi cây mọc | Soil |
| Chất khoáng | Hạt đá vụn nhỏ trong đất | Mineral |
| Mùn | Xác sinh vật mục, làm đất màu mỡ | Humus |
| Xói mòn | Đất, đá bị nước, gió cuốn đi | Erosion |
| Bồi tụ | Đất, cát lắng xuống ở nơi mới | Deposition |