TDNTest🧭 Bài này thuộc chương trình nào?
Nội dung chính nằm trong Bài 8, SGK Lịch sử và Địa lí lớp 5 Lớp 5. Phần có nhãn Mở rộng không có trong SGK, dùng thêm khi luyện thi.
Muốn xem bài này nằm ở đâu trong cả dòng lịch sử, mở bài Toàn cảnh các triều đại.
Chủ đề này trong đề Trần Đại Nghĩa Hay gặp
Bài khảo sát vào lớp 6 Trần Đại Nghĩa đã hỏi:
- Cuộc khởi nghĩa đầu tiên chống phương Bắc (Hai Bà Trưng) và người chấm dứt hơn 1000 năm Bắc thuộc (Ngô Quyền), năm học 2017 – 2018.
- Tổng thống Mỹ nhắc đến Hai Bà Trưng trong bài phát biểu tiếng Anh (năm học 2018 – 2019).
- Điền tên sông Bạch Đằng theo ảnh (năm học 2017 – 2018, phần tiếng Anh).
- Vì sao chiến thắng Bạch Đằng năm 938 có ý nghĩa quan trọng (năm học 2026 – 2027).
Câu đề thật đã được đưa vào quiz của bài này để em luyện.
1Câu chuyện mở đầu
Hãy tưởng tượng một ngọn đuốc được chuyền từ tay người này sang tay người khác. Người cầm đuốc có thể ngã xuống, nhưng ngọn lửa vẫn được người sau giơ cao.
Lịch sử nước ta có một chặng đường như thế. Năm 179 TCN, Triệu Đà thôn tính nước Âu Lạc. Từ đó, các triều đại phong kiến phương Bắc nối tiếp nhau đô hộ nước ta trong hơn 1 000 năm.
Suốt thời gian ấy, nhân dân ta không chịu khuất phục. Hai Bà Trưng, Bà Triệu, Lý Bí và nhiều người khác lần lượt đứng lên. Đến năm 938, Ngô Quyền dùng những chiếc cọc nhọn cắm dưới lòng sông để đánh tan quân Nam Hán, và cả chặng đường dài khép lại bằng một chiến thắng.
2Tóm tắt giai đoạn Lớp 5
| Câu hỏi | Trả lời |
|---|---|
| Kéo dài bao lâu? | Từ năm 179 TCN đến năm 938, hơn 1 000 năm |
| Ai đô hộ nước ta? | Các triều đại phong kiến phương Bắc |
| Họ bắt dân ta làm gì? | Cống nạp sản vật quý, theo phong tục của người Hán, học chữ Hán |
| Nhân dân ta làm gì? | Liên tục đứng lên đấu tranh giành độc lập |
| Nhân vật tiêu biểu | Hai Bà Trưng, Bà Triệu, Lý Bí, Phùng Hưng, Ngô Quyền |
| Kết thúc ra sao? | Chiến thắng Bạch Đằng năm 938 mở ra thời kì độc lập, tự chủ lâu dài |
3Các mốc cần nhớ Lớp 5
Chương trình yêu cầu em kể được tên và vẽ được trục thời gian các cuộc đấu tranh tiêu biểu. Hãy xem hình chạy từng bước, rồi tự vẽ lại vào vở.
| Năm | Sự kiện | Mức độ |
|---|---|---|
| 179 TCN | Triệu Đà thôn tính nước Âu Lạc | Phải thuộc |
| 40 – 43 | Khởi nghĩa Hai Bà Trưng | Phải thuộc |
| 248 | Khởi nghĩa Bà Triệu | Phải thuộc |
| 542 – 602 | Khởi nghĩa Lý Bí - Triệu Quang Phục | Phải thuộc năm 542 |
| 713 – 722 | Khởi nghĩa Mai Thúc Loan | Nhớ thứ tự |
| 766 – 779 | Khởi nghĩa Phùng Hưng | Nhớ thứ tự |
| 905 | Khúc Thừa Dụ | Nhớ thứ tự |
| 938 | Chiến thắng Bạch Đằng của Ngô Quyền | Phải thuộc |
4Những người giữ lửa Lớp 5
🔥 Bốn chặng của ngọn đuốc
Hai Bà Trưng
40 – 43Nhà Hán đô hộ, vơ vét và bóc lột nhân dân. Ở Mê Linh có hai chị em Trưng Trắc, Trưng Nhị giỏi võ nghệ. Chồng bà Trưng Trắc là Thi Sách bị Thái thú Tô Định giết hại.
Hai bà phất cờ khởi nghĩa để "đền nợ nước, trả thù nhà". Nghĩa quân thắng lợi, Trưng Trắc được tôn làm vua, gọi là Trưng Vương.
Vì sao quan trọng?
Đất nước giành lại độc lập trong hơn ba năm, cho thấy tinh thần bất khuất của nhân dân ta.
Bà Triệu
248Bà Triệu tên là Triệu Thị Trinh, giỏi võ và có chí lớn. Năm 248, bà cùng anh là Triệu Quốc Đạt dựng cờ khởi nghĩa chống quân Ngô ở vùng Cửu Chân, nay thuộc Thanh Hoá.
Bà từng nói muốn "cưỡi cơn gió mạnh, đạp luồng sóng dữ", đánh đuổi quân Ngô để giành lại giang sơn.
Vì sao quan trọng?
Hơn 200 năm sau Hai Bà Trưng, ngọn lửa đấu tranh vẫn cháy, và lại có một người phụ nữ giơ cao ngọn đuốc.
Lý Bí
542Dưới ách đô hộ tàn bạo của nhà Lương, Lý Bí phất cờ khởi nghĩa năm 542. Mùa xuân năm 544, ông lên ngôi vua, tự xưng là Lý Nam Đế, đặt tên nước là Vạn Xuân.
Ông dựng kinh đô ở vùng cửa sông Tô Lịch, nay thuộc Hà Nội, và lập triều đình có hai ban văn, võ.
Mở rộng Khi quân Lương phản công, tướng Triệu Quang Phục đưa quân vào đầm Dạ Trạch (Hưng Yên): ngày ẩn trong đầm lầy, đêm bất ngờ ra đánh. Năm 550, ông đánh đuổi được quân Lương, được tôn là Triệu Việt Vương. Vì thế mốc 542 – 602 gọi là "khởi nghĩa Lý Bí – Triệu Quang Phục".
Vì sao quan trọng?
Lần này nhân dân ta tự đặt tên nước, cho thấy ý thức đấu tranh giành độc lập đã trưởng thành.
Những người tiếp nối
713 – 905- Mai Thúc Loan khởi nghĩa năm 713.
- Phùng Hưng, quê ở Đường Lâm, khởi nghĩa năm 766.
- Khúc Thừa Dụ gắn với mốc năm 905.
Vì sao quan trọng?
Các cuộc đấu tranh nối tiếp nhau, chuẩn bị cho thắng lợi cuối cùng năm 938.
5Ngô Quyền và chiến thắng Bạch Đằng năm 938 Lớp 5
Năm 938, vua Nam Hán sai con là Hoằng Tháo đem quân theo đường biển tiến vào cửa sông Bạch Đằng. Ngô Quyền biết thuỷ triều trên sông lên xuống mỗi ngày, nên đã biến dòng sông thành một cái bẫy lớn.
- Bước 1
Đóng cọc. Cho đem cọc lớn vạt nhọn, đầu bịt sắt, đóng ngầm dưới sông.
- Bước 2
Nhử giặc. Khi triều lên, nước che kín bãi cọc.
Thuyền ta ra khiêu chiến rồi giả vờ thua, dụ giặc vào trận địa.
- Bước 3
Phản công. Đợi triều xuống, quân ta phản công, khiến chiến thuyền giặc va vào bãi cọc.
- Bước 4
Đại thắng. Thuyền giặc vỡ và đắm rất nhiều, Hoằng Tháo tử trận.
💡 Vì sao quan trọng?
Chiến thắng này chấm dứt hoàn toàn ách đô hộ của phong kiến phương Bắc, mở ra thời kì độc lập, tự chủ lâu dài. Vì thế người ta nói trận Bạch Đằng vang dội đến ngàn thu.
✍️ Thử kể lại
Che hình lại và kể bốn bước cho người thân nghe. Nhớ giải thích vì sao phải đợi triều xuống mới đánh.
Tóm tắt bằng hình
Xem lại cả bài qua tranh. Em thử che chữ trên tranh, nhìn hình rồi kể lại.
6Dễ nhầm
Ngô Quyền đánh thắng quân nhà Hán.
Ngô Quyền đánh thắng quân Nam Hán. Nhà Hán là kẻ thù thời Hai Bà Trưng.
Bà Triệu đánh nhà Ngô của Ngô Quyền.
Bà Triệu đánh quân Ngô của phương Bắc, từ năm 248. Ngô Quyền là người Việt, sống gần 700 năm sau.
Lý Bí khởi nghĩa năm 544.
Lý Bí khởi nghĩa năm 542, đến năm 544 mới lên ngôi và đặt tên nước Vạn Xuân.
7Mẹo nhớ
Bốn mốc của ngọn đuốc
40 → 248 → 542 → 938
- Hai cuộc đầu do phụ nữ lãnh đạo: Hai Bà Trưng rồi Bà Triệu.
- Hai mốc sau là hai người đàn ông: Lý Bí rồi Ngô Quyền.
8Điều gì xảy ra tiếp theo?
Sau năm 938, nước ta không còn bị phương Bắc đô hộ nữa. Câu hỏi mới là làm sao giữ được đất nước và xây dựng triều đình của riêng mình. Đó là câu chuyện của các triều đại Ngô, Đinh, Tiền Lê ở Bài 4.
Mở rộng để luyện thi Mở rộng
SGK không dùng các cách gọi dưới đây, nhưng câu hỏi ôn luyện có thể nhắc tới.
- Bắc thuộc lần thứ nhất kết thúc khi Hai Bà Trưng khởi nghĩa năm 40.
- Bắc thuộc lần thứ hai kết thúc khi Lý Nam Đế dựng nước Vạn Xuân năm 544.
- Câu thơ "Một xin rửa sạch nước thù" được xem là lời thề của Trưng Trắc.
- Dương Đình Nghệ là bố vợ Ngô Quyền. Năm 937, ông bị Kiều Công Tiễn sát hại. Ngô Quyền đem quân ra Bắc trị tội, Kiều Công Tiễn cầu cứu Nam Hán.
Thử nhanh
Vì sao Ngô Quyền cho thuyền ra đánh lúc triều lên rồi giả vờ thua?
Lúc triều lên, nước che kín cọc nên giặc không biết có bẫy và đuổi theo vào trận địa.
Kể theo đúng thứ tự: Ngô Quyền, Hai Bà Trưng, Lý Bí, Bà Triệu.
Hai Bà Trưng (40), Bà Triệu (248), Lý Bí (542), Ngô Quyền (938).
Chiến thắng Bạch Đằng năm 938 có ý nghĩa gì?
Chấm dứt hơn 1 000 năm Bắc thuộc, mở ra thời kì độc lập, tự chủ lâu dài.
Thuật ngữ
| Tiếng Việt | Giải nghĩa | English |
|---|---|---|
| Đô hộ | Nước khác chiếm và cai trị nước ta | Domination |
| Khởi nghĩa | Nhân dân cùng đứng lên chống kẻ cai trị | Uprising |
| Độc lập | Đất nước tự làm chủ, không bị nước khác cai trị | Independence |
| Thuỷ triều | Nước biển, nước sông dâng lên rồi hạ xuống | Tide |