TDNTest🧭 Bài này thuộc chương trình nào?
Chương trình Khoa học lớp 4 chỉ học chuỗi thức ăn. Lưới thức ăn, sinh vật sản xuất – tiêu thụ – phân giải, kẻ săn mồi và con mồi được học kĩ ở sách Cambridge lớp 5 và Khoa học tự nhiên lớp 6–7. Đề Trần Đại Nghĩa hỏi khá nhiều, nên cả bài có nhãn Mở rộng.
Học lại bài trước: Bài 1. Chuỗi thức ăn và vai trò của thực vật.
Chủ đề này trong đề Trần Đại Nghĩa Hay gặp
Bài khảo sát vào lớp 6 Trần Đại Nghĩa đã hỏi:
- Trong một lưới thức ăn, sinh vật nào là động vật ăn thịt (năm học 2026 – 2027, đáp án: cáo và cú).
- Loại bỏ cáo và diều hâu khỏi chuỗi thức ăn thì điều gì xảy ra (năm học 2025 – 2026, đáp án: số lượng thỏ tăng lên).
- Rái cá bắt cá và chim để ăn nên được gọi là gì (năm học 2023 – 2024, đáp án: thú săn mồi).
Câu đề thật đã được đưa vào quiz của bài này để em luyện.
1Câu chuyện mở đầu
Một năm, người dân trong làng bắt rất nhiều ếch để bán. Mùa sau, đồng ruộng đầy dế và châu chấu, lúa non bị cắn trụi. Rắn trên bờ ruộng cũng ít hẳn.
Chỉ một loài bị bắt nhiều, mà cả cánh đồng thay đổi. Vì các loài nối với nhau thành một lưới thức ăn.
2Tóm tắt
| Vai trò | Làm gì | Ví dụ |
|---|---|---|
| Sinh vật sản xuất | Tự làm ra thức ăn nhờ ánh sáng | Cỏ, cây xanh, tảo |
| Sinh vật tiêu thụ | Ăn sinh vật khác | Thỏ (ăn cỏ), cáo (ăn thịt), gấu mèo (ăn tạp) |
| Sinh vật phân giải | Phân huỷ xác, lá rụng thành chất khoáng trả lại cho đất | Nấm, vi khuẩn |
| Kẻ săn mồi – con mồi | Con bắt – con bị bắt | Đại bàng – thỏ; rái cá – cá |
Lưới thức ăn gồm nhiều chuỗi thức ăn có chung mắt xích. Ví dụ: cỏ → thỏ → cáo và cỏ → chuột → cú; cáo và cú cùng ăn thỏ, chuột. Một con vật có thể vừa là kẻ săn mồi vừa là con mồi: ếch ăn dế nhưng bị rắn ăn.
3Một loài tăng hay giảm thì sao?
Nhìn xuống
Con mồiKẻ săn mồi giảm → con mồi của nó tăng (bớt bị ăn). Bỏ cáo và diều hâu → thỏ tăng.
Nhìn lên
Kẻ ăn nóCon mồi giảm → kẻ ăn nó giảm (thiếu thức ăn). Lúa mì chết → chuột giảm.
Hai loài cùng ăn một thức ăn thì cạnh tranh với nhau (cáo và cú cùng rình một con thỏ). Thiếu sinh vật phân giải, xác và lá rụng chất đống, đất mất chất khoáng, cây yếu dần, rồi cả lưới bị ảnh hưởng. Khi số lượng các loài giữ ổn định, ta gọi là cân bằng tự nhiên. Dùng bọ rùa ăn rệp thay thuốc trừ sâu là cách giữ cân bằng mà không làm bẩn môi trường.
Hai loài còn có thể sống gắn bó với nhau. Cộng sinh: cả hai cùng có lợi (ong lấy mật và mang phấn cho hoa; vi khuẩn ở rễ cây đậu tạo đạm cho cây, cây nuôi vi khuẩn). Kí sinh: một bên có lợi, một bên bị hại (giun sán trong ruột người, tầm gửi trên cành cây).
4Dễ nhầm
Mặt Trời là sinh vật sản xuất.
Mặt Trời là nguồn năng lượng, không phải sinh vật. Sinh vật sản xuất là cây xanh dùng năng lượng đó.
Ếch giảm thì mọi loài khác trong chuỗi đều giảm.
Loài bị ếch ăn (dế) tăng; loài ăn ếch (rắn) giảm.
5Mẹo nhớ
Một mắt xích giảm
Dưới nó tăng ↑ · Trên nó giảm ↓
- "Ít người ăn thì mồi nhiều; ít mồi thì người ăn đói."
🔬 Thử làm thí nghiệm
Cho một nắm lá rụng vào hộp đất ẩm, để nơi râm, đậy hở. Hộp thứ hai làm giống hệt nhưng dùng đất đã phơi khô kĩ. Dự đoán hộp nào lá mục nhanh hơn. Sau 2 – 3 tuần quan sát: lá mục là nhờ nấm, vi khuẩn (sinh vật phân giải) có trong đất ẩm.
6Bài tiếp theo
Sinh vật sống được là nhờ môi trường quanh nó: Bài 3. Môi trường và vai trò của môi trường.
Thử nhanh
Trong lưới thức ăn, nấm đóng vai trò gì?
Sinh vật phân giải: phân huỷ xác, lá rụng, trả chất khoáng cho đất.
Vì sao khi số cú giảm thì số chuột tăng?
Vì chuột là thức ăn của cú; ít cú thì chuột ít bị ăn.
Ếch ăn dế và bị rắn ăn. Ếch là kẻ săn mồi hay con mồi?
Cả hai.
Thuật ngữ
| Tiếng Việt | Giải nghĩa | English |
|---|---|---|
| Lưới thức ăn | Nhiều chuỗi thức ăn đan vào nhau | Food web |
| Sinh vật sản xuất | Tự làm ra thức ăn | Producer |
| Sinh vật tiêu thụ | Ăn sinh vật khác | Consumer |
| Sinh vật phân giải | Phân huỷ xác chết | Decomposer |
| Kẻ săn mồi / con mồi | Con bắt / con bị bắt | Predator / prey |
| Cộng sinh / kí sinh | Cùng có lợi / một bên bị hại | Symbiosis / parasitism |