TDNTest🧭 Bài này thuộc chương trình nào?
Chương trình Khoa học lớp 4, 5 không có bài về lực và nam châm (em sẽ học kĩ ở môn Khoa học tự nhiên lớp 6). Sách Cambridge lớp 5 và đề Trần Đại Nghĩa có hỏi, nên cả bài có nhãn Mở rộng.
Học lại bài trước: Bài 7. Chất đốt và năng lượng sạch.
Chủ đề này trong đề Trần Đại Nghĩa Hay gặp
Bài khảo sát vào lớp 6 Trần Đại Nghĩa đã hỏi:
- Bốn quả bóng giống hệt nhau thả rơi cùng lúc, quả nào chạm đất trước (năm học 2025 – 2026, câu có hình).
- Dùng dụng cụ gì để tách mạt sắt ra khỏi cát (năm học 2022 – 2023, đáp án: nam châm).
Đề thi thử còn nhiều câu về ròng rọc, đòn bẩy, mặt phẳng nghiêng, ma sát, nam châm hút – đẩy. Câu đề thật đã được đưa vào quiz của bài này để em luyện.
1Câu chuyện mở đầu
Bố cần đưa thùng hàng nặng lên xe tải. Bê thẳng lên thì quá nặng. Bố đặt một tấm ván dốc rồi đẩy thùng lăn lên, nhẹ hơn hẳn. Ở công trường gần nhà, cần cẩu dùng ròng rọc kéo vật liệu lên cao.
Những dụng cụ đơn giản giúp ta dùng lực khéo hơn.
2Tóm tắt
| Câu hỏi | Trả lời |
|---|---|
| Lực là gì? | Sự đẩy hoặc kéo của vật này lên vật khác; đo bằng lực kế |
| Lực làm được gì? | Làm vật bắt đầu chuyển động, dừng lại, đổi hướng, đổi hình dạng |
| Trọng lực | Lực hút của Trái Đất kéo mọi vật xuống |
| Ma sát | Lực cản khi hai bề mặt cọ xát; làm vật chậm lại, giúp giày không trượt |
| Nam châm | Hút sắt, thép; hai cực khác tên hút, cùng tên đẩy |
3Các loại lực
- Trọng lực: làm quả táo rơi, nước từ bể trên cao chảy xuống ống, quả bóng đá bay lên rồi rơi xuống, đá trên núi lăn xuống.
- Ma sát: bánh xe lăn có ma sát nhỏ hơn kéo lê, nên đẩy hộp có bánh xe dễ hơn.
- Lực cản của không khí, của nước: chiếc dù rơi chậm vì không khí cản; thuyền đi chậm lại vì nước cản.
- Quán tính: xe đang chạy dừng đột ngột, vật trên xe vẫn lao về phía trước.
Khối lượng (số ki-lô-gam) của một vật không đổi dù ở Trái Đất hay Mặt Trăng; chỉ trọng lượng (lực hút) trên Mặt Trăng nhỏ hơn, khoảng 1/6.
4Máy cơ đơn giản và nam châm
Mặt phẳng nghiêng
Tấm ván, đường dốcĐẩy vật lên cao tốn ít lực hơn bê thẳng (nhưng đi quãng đường dài hơn).
Đòn bẩy
Xà beng, bập bênhThanh cứng quay quanh một điểm tựa, giúp nâng vật nặng hoặc nhổ đinh.
Ròng rọc
Kéo cờ, cần cẩuBánh xe có rãnh luồn dây, giúp kéo vật lên cao, đổi hướng kéo.
Nam châm
Hút sắtHút đồ bằng sắt, thép (không hút nhựa, gỗ, thuỷ tinh). Nam châm càng gần thì lực hút càng mạnh.
5Dễ nhầm
Con voi 12 000 kg lên Mặt Trăng chỉ còn 2 000 kg.
Khối lượng vẫn là 12 000 kg; chỉ lực hút (trọng lượng) nhỏ đi khoảng 6 lần.
Nam châm hút mọi kim loại và hút cả mạt gỗ.
Nam châm hút sắt, thép (và vài kim loại khác); không hút nhôm, đồng, gỗ, nhựa. Vì vậy dùng nam châm tách mạt sắt khỏi cát.
6Mẹo nhớ
Lực trong một câu
Đẩy hoặc kéo → Trái Đất kéo xuống → Cọ xát thì cản → Khác cực hút, cùng cực đẩy
🔬 Thử làm thí nghiệm
Dùng một tấm bìa làm dốc. Thả một ô tô đồ chơi xuống dốc trên mặt bàn trơn, rồi trên khăn bông. Đo quãng đường xe chạy được. Mặt nào có ma sát lớn hơn? Giữ nguyên độ dốc và chiếc xe để thí nghiệm công bằng.
7Bài tiếp theo
Em đã học xong 8 bài. Quay lại Toàn cảnh Năng lượng để ôn cả chủ đề, rồi làm quiz Tổng ôn.
Thử nhanh
Lực nào làm quả bóng đá rơi xuống đất?
Trọng lực (lực hút của Trái Đất).
Vì sao đẩy thùng hàng lên xe bằng tấm ván dốc lại dễ hơn?
Vì mặt phẳng nghiêng giúp dùng ít lực hơn để đưa vật lên cao.
Hai nam châm đặt cực bắc gần cực bắc thì sao?
Chúng đẩy nhau.
Thuật ngữ
| Tiếng Việt | Giải nghĩa | English |
|---|---|---|
| Lực | Sự đẩy hoặc kéo | Force |
| Trọng lực | Lực hút của Trái Đất | Gravity |
| Ma sát | Lực cản khi hai mặt cọ xát | Friction |
| Ròng rọc | Bánh xe có rãnh để kéo dây | Pulley |
| Đòn bẩy | Thanh quay quanh điểm tựa | Lever |
| Nam châm | Vật hút được sắt | Magnet |