TDNTest🧭 Bài này thuộc chương trình nào?
Bài này thuộc chủ đề Năng lượng, Khoa học Lớp 4 (âm thanh và sự truyền âm thanh, âm thanh trong cuộc sống). Phần âm cao – âm thấp, nhạc cụ, đơn vị đề-xi-ben có nhãn Mở rộng (theo Cambridge Primary Science 5).
Học lại bài trước: Bài 2. Vai trò của ánh sáng.
Chủ đề này trong đề Trần Đại Nghĩa Chưa gặp
Đề chính thức chưa có câu trắc nghiệm riêng về âm thanh. Đề thi thử có câu hỏi vì sao thổi qua miệng chai lại phát ra tiếng (không khí trong chai rung động). Sách Cambridge lớp 5, nguồn mà đề những năm gần đây hay theo, dạy kĩ âm to – nhỏ, cao – thấp, nên bài có thêm phần Mở rộng.
1Câu chuyện mở đầu
Thời xưa, người lính áp tai xuống đất để nghe tiếng vó ngựa của giặc từ rất xa. Ngày nay, khi lặn dưới bể bơi, em vẫn nghe tiếng bạn gọi trên bờ.
Âm thanh không chỉ đi trong không khí. Nó đi được cả qua đất, qua nước.
2Tóm tắt
| Câu hỏi | Trả lời |
|---|---|
| Âm thanh do đâu mà có? | Do vật rung động |
| Âm thanh truyền qua đâu? | Chất khí, lỏng, rắn; không truyền được trong chân không |
| Truyền nhanh nhất ở đâu? | Chất rắn; rồi đến chất lỏng; chậm nhất là chất khí |
| Ta nghe nhờ gì? | Rung động truyền tới tai làm màng nhĩ rung, tín hiệu đi về não |
| Đi xa nguồn âm thì sao? | Âm nghe nhỏ dần |
3Âm thanh được tạo ra và truyền đi
Mọi vật phát ra âm thanh đều rung động: mặt trống, dây đàn, dây thanh quản ở cổ khi ta nói, màng loa ti vi; cả hòn đá khi gõ cũng rung, chỉ là rung rất nhỏ nên mắt không thấy. Rung động truyền qua không khí, nước, đất… tới tai ta. Sáo phát ra tiếng nhờ cột không khí bên trong ống sáo rung động.
4To – nhỏ, cao – thấp Mở rộng
Âm to, âm nhỏ
Độ toRung động mạnh thì âm to, rung yếu thì âm nhỏ. Đo độ to bằng đề-xi-ben (dB); âm trên khoảng 85 dB nghe lâu có hại cho tai.
Âm cao, âm thấp
Độ caoRung động nhanh thì âm cao (thanh), rung chậm thì âm thấp (trầm). Dây đàn căng hơn, mảnh hơn, ngắn hơn thì âm cao hơn.
Tiếng ồn và cách chống ồn
Tiếng ồn là những âm thanh to, khó chịu, kéo dài (còi xe, máy khoan, loa mở to). Cách giảm: trồng cây xanh, xây tường cách âm, treo rèm dày, lắp ống giảm thanh cho xe, không mở loa quá to.
5Dễ nhầm
Âm thanh chỉ truyền được qua không khí.
Âm truyền qua cả chất lỏng và chất rắn, và truyền trong chất rắn nhanh nhất.
Gõ vào các chai nước, chai nhiều nước phát ra âm cao hơn.
Khi gõ, chai nhiều nước rung chậm hơn nên âm trầm hơn. (Khi thổi qua miệng chai thì ngược lại: chai nhiều nước, cột khí ngắn, âm cao hơn.)
6Mẹo nhớ
Âm thanh trong ba câu
Có rung mới có tiếng → Rắn nhanh, lỏng vừa, khí chậm → Mạnh thì to, nhanh thì cao
🔬 Thử làm thí nghiệm
Căng một sợi dây chun qua miệng hộp rỗng rồi gảy. Kéo căng hơn rồi gảy lại. Dự đoán: âm cao hơn hay thấp hơn? Sau đó gảy mạnh và gảy nhẹ để so sánh âm to, âm nhỏ.
7Bài tiếp theo
Tiếp theo là dạng năng lượng làm vật nóng lên: Bài 4. Nhiệt độ và sự truyền nhiệt.
Thử nhanh
Đặt tay lên cổ khi nói, em thấy gì?
Cổ rung lên: dây thanh quản rung động tạo ra tiếng nói.
Vì sao áp tai xuống đất lại nghe được tiếng vó ngựa từ xa?
Vì âm truyền qua chất rắn (đất) tốt và nhanh hơn qua không khí.
Muốn dây đàn phát âm cao hơn, làm thế nào?
Lên dây căng hơn hoặc bấm ngắn dây lại.
Thuật ngữ
| Tiếng Việt | Giải nghĩa | English |
|---|---|---|
| Rung động | Chuyển động qua lại rất nhanh | Vibration |
| Âm cao | Âm thanh, nghe "thanh" | High pitch |
| Độ to | Âm nghe to hay nhỏ | Volume |
| Tiếng ồn | Âm thanh to, khó chịu | Noise |
| Màng nhĩ | Màng mỏng trong tai rung khi có âm | Eardrum |