TDNTest🧭 Bài này thuộc chương trình nào?
Chương trình Khoa học lớp 4, 5 không có bài riêng về các cơ quan trong cơ thể (em đã làm quen ở môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3). Đề Trần Đại Nghĩa vẫn hỏi phần này, nên cả bài có nhãn Mở rộng.
Xem lộ trình cả chủ đề: Toàn cảnh Con người và sức khoẻ.
Chủ đề này trong đề Trần Đại Nghĩa Hay gặp
Bài khảo sát vào lớp 6 Trần Đại Nghĩa đã hỏi:
- Tranh một người chạm vào chảo nóng và rụt tay lại: hành động này cho thấy điều gì (năm học 2026 – 2027, đáp án: con người phản ứng lại với sự thay đổi của môi trường).
- Chức năng chính của bộ xương người (năm học 2024 – 2025, đáp án: nâng đỡ).
- Đọc đoạn văn về kháng nguyên A, B rồi suy ra ai nhận được máu của ai (năm học 2016 – 2017, đáp án: người nhóm máu O không nhận được máu nhóm A).
Câu đề thật đã được đưa vào quiz của bài này để em luyện.
1Câu chuyện mở đầu
Minh giúp mẹ nấu cơm, lỡ tay chạm vào quai nồi nóng. Chưa kịp nghĩ gì, tay Minh đã rụt lại. Chỉ trong chớp mắt, da báo "nóng!", dây thần kinh chuyển tin về tuỷ sống, tuỷ sống ra lệnh cho cơ tay co lại.
Cơ thể em là một "đội" gồm nhiều cơ quan, mỗi cơ quan một việc nhưng luôn phối hợp với nhau. Bài này giúp em biết đội ấy gồm những ai.
2Tóm tắt
| Hệ cơ quan | Gồm | Việc chính |
|---|---|---|
| Tiêu hoá | Miệng, thực quản, dạ dày, ruột non, ruột già | Biến thức ăn thành chất dinh dưỡng, thải phân |
| Hô hấp | Mũi, khí quản, phế quản, phổi | Lấy khí ô-xi, thải khí các-bô-níc |
| Tuần hoàn | Tim, mạch máu, máu | Đưa chất dinh dưỡng, ô-xi đi khắp cơ thể |
| Bài tiết | Thận, bóng đái; da (mồ hôi) | Thải chất thừa qua nước tiểu, mồ hôi |
| Thần kinh | Não, tuỷ sống, dây thần kinh | Điều khiển, phối hợp mọi hoạt động |
| Vận động | Xương, cơ | Nâng đỡ, bảo vệ, giúp cơ thể cử động |
3Từ tế bào đến cơ thể
Cơ thể được xây từ những viên gạch rất nhỏ gọi là tế bào. Nhiều tế bào giống nhau tạo thành mô, nhiều mô tạo thành cơ quan (tim, phổi, dạ dày), nhiều cơ quan cùng làm một việc tạo thành hệ cơ quan.
Từ nhỏ đến lớn
Tế bào → Mô → Cơ quan → Hệ cơ quan → Cơ thể
4Thức ăn đi đâu?
- Miệng
Răng nghiền nhỏ, nước bọt làm mềm thức ăn.
- Thực quản
Ống dẫn thức ăn xuống dạ dày.
- Dạ dày
Co bóp, trộn thức ăn với dịch vị thành dạng nhão.
- Ruột non
Tiêu hoá tiếp và hấp thụ chất dinh dưỡng vào máu.
- Ruột già
Hút bớt nước, tạo phân, thải ra ngoài qua hậu môn.
5Hô hấp, tuần hoàn, bài tiết
Hô hấp
PhổiHít vào: không khí có ô-xi vào phổi, ô-xi đi vào máu. Thở ra: thải khí các-bô-níc. Không thở được vài phút là rất nguy hiểm.
Tuần hoàn
TimTim co bóp đều đặn, đẩy máu đi khắp cơ thể. Người lớn khi nghỉ ngơi có nhịp tim khoảng 60 – 100 lần mỗi phút; trẻ em thường nhanh hơn một chút.
Bài tiết
Thận, daThận lọc máu, tạo nước tiểu. Da thải mồ hôi, giúp cơ thể mát. Nước ra khỏi cơ thể chủ yếu qua nước tiểu và mồ hôi.
Thần kinh
NãoNão và tuỷ sống nhận tin từ mắt, tai, da… rồi gửi tín hiệu theo dây thần kinh tới cơ. Phản ứng không cần suy nghĩ như rụt tay khỏi vật nóng gọi là phản xạ.
Nhóm máu Mở rộng
Máu người thuộc một trong bốn nhóm: A, B, AB, O. Quy tắc trong đề năm 2016 – 2017: người nhận không nhận được máu có loại kháng nguyên mà cơ thể mình không có. Nhóm O không có kháng nguyên nào, nên không nhận được máu nhóm A, B hay AB.
6Xương và cơ
Bộ xương người trưởng thành có khoảng 206 chiếc xương. Việc chính của bộ xương là nâng đỡ cơ thể, ngoài ra còn bảo vệ các cơ quan bên trong (hộp sọ che não, lồng ngực che tim và phổi). Xương không tự cử động được: cơ co lại kéo xương, nhờ đó ta đi, chạy, cầm nắm.
7Dễ nhầm
Chức năng chính của bộ xương là giúp cơ thể di chuyển.
Chức năng chính là nâng đỡ. Muốn di chuyển phải có cả cơ và xương phối hợp.
Thức ăn được hấp thụ chủ yếu ở dạ dày.
Chất dinh dưỡng được hấp thụ vào máu chủ yếu ở ruột non.
Khi hít vào, khí các-bô-níc đi vào phổi để nuôi cơ thể.
Hít vào lấy ô-xi; thở ra thải khí các-bô-níc.
8Mẹo nhớ
Đường đi của thức ăn
Miệng → Thực quản → Dạ dày → Ruột non → Ruột già → Hậu môn
- "Mi – Thực – Dạ – Non – Già – Hậu": ruột non là nơi hấp thụ chính.
🔬 Thử làm thí nghiệm
Đặt hai ngón tay lên cổ tay, đếm nhịp tim trong 1 phút khi ngồi yên. Nhảy dây 1 phút rồi đếm lại. Dự đoán trước: nhịp tim sẽ tăng hay giảm? Vì sao? (Gợi ý: cơ đang làm việc cần nhiều ô-xi hơn, tim phải đập nhanh để đưa máu tới.)
9Bài tiếp theo
Các cơ quan cần "nhiên liệu" để làm việc. Nhiên liệu ấy đến từ thức ăn: Bài 2. Chất dinh dưỡng và vai trò.
Thử nhanh
Bộ phận nào của hệ tiêu hoá hấp thụ chất dinh dưỡng vào máu?
Ruột non.
Vì sao tay rụt lại ngay khi chạm vật nóng, chưa kịp suy nghĩ?
Vì đó là phản xạ: cơ thể phản ứng ngay với sự thay đổi của môi trường để tự bảo vệ, tín hiệu đi qua tuỷ sống chứ chưa cần não suy nghĩ.
Cơ quan nào gửi tín hiệu điều khiển các cơ quan khác?
Hệ thần kinh (não, tuỷ sống, dây thần kinh).
Thuật ngữ
| Tiếng Việt | Giải nghĩa | English |
|---|---|---|
| Hệ tiêu hoá | Các cơ quan biến thức ăn thành chất dinh dưỡng | Digestive system |
| Hệ hô hấp | Các cơ quan giúp ta thở | Respiratory system |
| Hệ tuần hoàn | Tim và mạch máu đưa máu đi khắp cơ thể | Circulatory system |
| Bộ xương | Khung nâng đỡ cơ thể | Skeleton |
| Phản xạ | Phản ứng tự động, không cần suy nghĩ | Reflex |
| Tế bào | Đơn vị nhỏ nhất tạo nên cơ thể | Cell |