TDNTest🧭 Bài này thuộc chương trình nào?
Bài này Mở rộng: SGK Địa lí lớp 4, 5 không có bài riêng (một phần có trong môn Khoa học), nhưng đề Trần Đại Nghĩa hỏi khá nhiều. Học bài này trước khi học châu lục, đại dương.
Ôn lại kinh tuyến, vĩ tuyến ở Bài Kĩ năng bản đồ, biểu đồ.
Chủ đề này trong đề Trần Đại Nghĩa Hay gặp
Bài khảo sát vào lớp 6 Trần Đại Nghĩa đã hỏi:
- Vì sao Mặt Trời mọc và lặn mỗi ngày? (năm học 2018 – 2019, đáp án: Trái Đất tự quay quanh trục của nó).
- Quốc gia nào nằm ở Nam bán cầu: Ai Cập, Pháp, Việt Nam hay Ô-xtrây-li-a (Úc)? (năm học 2024 – 2025, đáp án: Úc).
- Giờ Xin-ga-po sớm hơn Thành phố Hồ Chí Minh 1 giờ; tính giờ máy bay hạ cánh (năm học 2015 – 2016).
- Bài đọc tiếng Anh về ngày xuân phân (20 - 3) và ngày hạ chí (21 - 6) ở bán cầu Bắc, bán cầu Nam (năm học 2020 – 2021, 2026 – 2027).
Câu đề thật đã được đưa vào quiz của bài này để em luyện.
1Câu chuyện mở đầu
Buổi sáng, bạn Nam thấy Mặt Trời nhô lên ở phía đông. Buổi chiều, Mặt Trời lặn ở phía tây. "Có phải Mặt Trời chạy quanh Trái Đất không?", Nam hỏi.
Cô giáo cầm quả địa cầu, xoay nhẹ trước ngọn đèn: "Không phải đâu. Chính Trái Đất đang quay đấy!"
2Tóm tắt
| Câu hỏi | Trả lời |
|---|---|
| Trái Đất có hình gì? | Hình cầu; mô hình thu nhỏ là quả địa cầu |
| Vì sao có ngày và đêm, Mặt Trời mọc, lặn? | Vì Trái Đất tự quay quanh trục từ tây sang đông, mỗi vòng khoảng 24 giờ |
| Vì sao có các mùa? | Vì Trái Đất quay quanh Mặt Trời (một vòng mất một năm) với trục nghiêng |
| Đường nào chia bán cầu Bắc và bán cầu Nam? | Xích đạo |
| Đi về phía đông, giờ thay đổi thế nào? | Giờ sớm hơn (ví dụ Xin-ga-po sớm hơn Việt Nam 1 giờ) |
3Hai chuyển động của Trái Đất
🌍 Trái Đất vừa tự quay, vừa quay quanh Mặt Trời
Tự quay quanh trục
24 giờTrái Đất quay từ tây sang đông. Nửa hướng về Mặt Trời là ban ngày, nửa kia là ban đêm. Vì thế ta thấy Mặt Trời mọc ở đông, lặn ở tây.
Vì sao quan trọng?
Đề hay đưa phương án nhiễu "Mặt Trời quay quanh Trái Đất". Đó là cách hiểu sai của người xưa.
Quay quanh Mặt Trời
1 nămMỗi vòng mất khoảng 365 ngày. Trục Trái Đất nghiêng nên có lúc bán cầu Bắc ngả về phía Mặt Trời (mùa hạ), có lúc ngả xa (mùa đông). Đó là lí do có các mùa.
4Bán cầu và mùa ở hai nửa Trái Đất
Xích đạo chia Trái Đất thành bán cầu Bắc và bán cầu Nam. Việt Nam, Trung Quốc, châu Âu nằm ở bán cầu Bắc; Ô-xtrây-li-a (Úc), châu Nam Cực nằm ở bán cầu Nam. Châu Mỹ nằm ở bán cầu Tây.
Mùa ở hai bán cầu ngược nhau. Ngày 21 - 6 (hạ chí) là ngày dài nhất ở bán cầu Bắc, nhưng là ngày ngắn nhất ở bán cầu Nam. Khoảng ngày 20 - 3 (xuân phân), ngày và đêm dài gần bằng nhau ở khắp nơi.
Đới nóng
Nhiệt đớiHai bên xích đạo, nóng quanh năm. Việt Nam ở đới này.
Đới ôn hoà
Ôn đớiCó bốn mùa rõ, mùa đông lạnh, như phần lớn châu Âu.
Đới lạnh
Hàn đớiGần hai cực, lạnh quanh năm, băng tuyết phủ.
5Giờ trên Trái Đất
Vì Trái Đất quay từ tây sang đông, nơi ở phía đông thấy Mặt Trời mọc sớm hơn. Người ta chia Trái Đất thành 24 múi giờ; đi sang múi giờ phía đông thì giờ sớm hơn, sang phía tây thì muộn hơn.
- Ví dụ
Xin-ga-po sớm hơn Thành phố Hồ Chí Minh 1 giờ.
Khi ở Thành phố Hồ Chí Minh là 11 giờ trưa thì ở Xin-ga-po là 12 giờ trưa.
- Cách tính
Máy bay cất cánh lúc mấy giờ (giờ nơi đi) + thời gian bay = giờ đến theo giờ nơi đi
Rồi cộng hay trừ chênh lệch để đổi sang giờ nơi đến.
6Dễ nhầm
Có ngày và đêm vì Mặt Trời quay quanh Trái Đất.
Vì Trái Đất tự quay quanh trục của nó.
Khi Việt Nam là mùa hè thì Ô-xtrây-li-a cũng là mùa hè.
Mùa ở hai bán cầu ngược nhau: tháng 6 – 7 bán cầu Bắc là mùa hạ, bán cầu Nam là mùa đông.
7Mẹo nhớ
Quay mình – ngày đêm; quay quanh – bốn mùa
Tự quay (24 giờ) → ngày, đêm → Quay quanh Mặt Trời (1 năm) + trục nghiêng → mùa
- "Đông sớm, tây muộn": đi về phía đông giờ sớm hơn.
✍️ Thử kể lại
Dùng đèn pin và quả cam (cắm một que xuyên qua làm trục): xoay quả cam để giải thích cho người thân vì sao có ngày và đêm.
8Bài tiếp theo
Trên bề mặt Trái Đất có các châu lục và đại dương. Trước hết ta làm quen với các nước láng giềng: Bài 2. Trung Quốc, Lào, Cam-pu-chia.
Thử nhanh
Vì sao Mặt Trời mọc ở phía đông?
Vì Trái Đất tự quay từ tây sang đông, nên phía đông được chiếu sáng trước.
Ô-xtrây-li-a nằm ở bán cầu nào?
Bán cầu Nam.
Ở Việt Nam là 8 giờ sáng thì ở Xin-ga-po là mấy giờ?
9 giờ sáng (Xin-ga-po sớm hơn 1 giờ).
Thuật ngữ
| Tiếng Việt | Giải nghĩa | English |
|---|---|---|
| Quả địa cầu | Mô hình thu nhỏ của Trái Đất | Globe |
| Bán cầu | Một nửa Trái Đất | Hemisphere |
| Xích đạo | Vòng tròn chia đôi Trái Đất thành bán cầu Bắc và bán cầu Nam | Equator |
| Múi giờ | Vùng trên Trái Đất dùng chung một giờ | Time zone |
| Trục Trái Đất | Đường tưởng tượng xuyên qua hai cực, Trái Đất quay quanh nó | Earth's axis |