Bài 5. Kĩ năng bản đồ, biểu đồ · Lớp 4, Mở rộng

🧭 Bài này thuộc chương trình nào?

Phần bản đồ, lược đồ, bảng số liệu, biểu đồ bám Bài 1, SGK lớp 4 (Làm quen với phương tiện học tập môn Lịch sử và Địa lí) Lớp 4. Phần kí hiệu, phương hướng, tỉ lệ bản đồ, kinh tuyến – vĩ tuyến có nhãn Mở rộng nhưng đề thi hỏi rất nhiều.

Học lại bài trước: Bài 4. Dân cư và dân tộc.

Chủ đề này trong đề Trần Đại Nghĩa Hay gặp

Bài khảo sát vào lớp 6 Trần Đại Nghĩa đã hỏi:

Các đường thẳng nối hai cực trên hình gọi là gì? (năm học 2025 – 2026, đáp án: các đường kinh tuyến).
Kí hiệu nào là đường biên giới quốc gia trên bản đồ? (năm học 2024 – 2025, phần tiếng Anh).
Bản đồ tỉ lệ 1 : 2 500, mảnh đất trên bản đồ rộng 350 cm², diện tích thật là bao nhiêu? (năm học 2020 – 2021, đáp án: 218 750 m²).
Đọc biểu đồ cột số dân Việt Nam 1979 – 1999 (năm học 2023 – 2024).
Chỉ đường cho du khách từ chợ Bến Thành tới Nhà thờ Đức Bà theo bản đồ (năm học 2015 – 2016, phần tiếng Anh).

Câu đề thật đã được đưa vào quiz của bài này để em luyện.

1Câu chuyện mở đầu

Một du khách đứng trước chợ Bến Thành, cầm tấm bản đồ hỏi đường tới Nhà thờ Đức Bà. Bạn Lan nhìn bản đồ: "Phía trên bản đồ là hướng bắc. Nhà thờ ở phía trên, chếch sang bên phải chợ, tức là hướng đông bắc. Bác cứ đi theo hướng đó là tới!"

Chỉ một tấm giấy nhỏ mà cho biết đường đi, sông núi, cả biên giới các nước. Bí quyết nằm ở cách đọc bản đồ.

2Tóm tắt

Phương tiện	Là gì?
Bản đồ	Hình vẽ thu nhỏ một khu vực hay toàn bộ bề mặt Trái Đất theo một tỉ lệ nhất định
Lược đồ	Hình vẽ thu nhỏ một khu vực theo tỉ lệ, nội dung giản lược hơn bản đồ
Bảng số liệu	Các số liệu được sắp xếp theo hàng, cột
Biểu đồ	Hình vẽ thể hiện trực quan các số liệu
Trục thời gian	Đường thẳng thể hiện các sự kiện theo thứ tự thời gian

3Ba bước dùng bản đồ, lược đồ

Bước 1
Đọc tên bản đồ, lược đồ để biết nó thể hiện gì.
Bước 2
Xem chú giải để biết kí hiệu của từng đối tượng.
Bước 3
Tìm đối tượng trên bản đồ dựa vào kí hiệu.

Với bảng số liệu, biểu đồ cũng vậy: đọc tên, đọc hàng, cột hoặc chú giải, rồi tìm số liệu theo yêu cầu.

4Đọc kí hiệu và phương hướng Mở rộng

🗺️ Kí hiệu thường gặp

Đường xanh uốn lượn

Sông

Màu xanh lam là nước: sông, hồ, biển.

Đường gạch chấm đậm

Biên giới quốc gia

Ranh giới giữa hai nước. Ranh giới tỉnh thường nét mảnh hơn.

Màu xanh lá → vàng → nâu

Độ cao

Xanh lá là đồng bằng thấp; vàng, nâu là đồi núi, càng đậm càng cao.

Phương hướng: trên bản đồ thường quy ước phía trên là bắc, phía dưới là nam, bên phải là đông, bên trái là tây. Nhiều bản đồ có mũi tên chỉ hướng bắc.

5Tỉ lệ bản đồ Mở rộng

Tỉ lệ 1 : 2 500 nghĩa là 1 cm trên bản đồ bằng 2 500 cm ngoài thực tế (tức 25 m).

Độ dài: nhân với 2 500. Ví dụ 4 cm trên bản đồ → 4 × 2 500 = 10 000 cm = 100 m.
Diện tích: phải nhân với 2 500 × 2 500, vì cả chiều dài lẫn chiều rộng đều phóng to. Ví dụ 350 cm² → 350 × 6 250 000 = 2 187 500 000 cm² = 218 750 m².

6Kinh tuyến, vĩ tuyến Mở rộng

Kinh tuyến

Nối hai cực

Đường nối cực Bắc với cực Nam, chạy theo hướng bắc – nam.

Vĩ tuyến

Vòng ngang

Vòng tròn chạy ngang theo hướng đông – tây, song song với xích đạo. Xích đạo là vĩ tuyến dài nhất, chia Trái Đất thành bán cầu Bắc và bán cầu Nam.

Đường đồng mức trên bản đồ địa hình nối những điểm có cùng một độ cao.

7Dễ nhầm

✗ Sai

Kinh tuyến là đường chạy ngang từ đông sang tây.

✓ Đúng

Kinh tuyến nối hai cực (dọc); vĩ tuyến chạy ngang, song song xích đạo.

✗ Sai

Tỉ lệ 1 : 2 500 thì diện tích thật bằng diện tích trên bản đồ nhân 2 500.

✓ Đúng

Độ dài nhân 2 500, nhưng diện tích nhân 2 500 × 2 500.

✗ Sai

Bản đồ và lược đồ giống hệt nhau.

✓ Đúng

Lược đồ cũng thu nhỏ theo tỉ lệ nhưng nội dung giản lược hơn bản đồ.

8Mẹo nhớ

🧭

Đọc bản đồ: Tên – Chú giải – Tìm

Trên Bắc → Dưới Nam → Phải Đông → Trái Tây

"Kinh dọc, vĩ ngang": kinh tuyến dọc nối hai cực, vĩ tuyến ngang như vòng thắt lưng.
Diện tích theo tỉ lệ: nhân hai lần.

✍️ Thử kể lại

Vẽ sơ đồ đường từ nhà em đến trường: đánh dấu hướng bắc, vẽ kí hiệu cho nhà, trường, sông hoặc công viên và làm bảng chú giải. Rồi chỉ đường cho bạn bằng các hướng bắc, nam, đông, tây.

9Bài tiếp theo

Đây là bài cuối phần Địa lí Việt Nam. Em làm quiz Tổng ôn của chủ đề rồi đọc lại Toàn cảnh để nối các bài với nhau. Kĩ năng bản đồ sẽ dùng tiếp khi học các vùng miền và thế giới.

Thử nhanh

Bản đồ là gì?

Hình vẽ thu nhỏ một khu vực hay toàn bộ bề mặt Trái Đất theo một tỉ lệ nhất định.

Trên bản đồ, bên phải là hướng nào?

Hướng đông.

Vì sao muốn đọc bản đồ phải xem chú giải?

Vì chú giải cho biết mỗi kí hiệu, màu sắc là đối tượng gì; không xem sẽ không hiểu bản đồ.

Tỉ lệ 1 : 1 000, đoạn 5 cm trên bản đồ dài bao nhiêu mét ngoài thực tế?

5 × 1 000 = 5 000 cm = 50 m.

Thuật ngữ

Tiếng Việt	Giải nghĩa	English
Bản đồ	Hình vẽ thu nhỏ bề mặt đất theo tỉ lệ	Map
Chú giải	Bảng giải thích các kí hiệu trên bản đồ	Legend, key
Tỉ lệ bản đồ	Cho biết bản đồ thu nhỏ bao nhiêu lần so với thực tế	Map scale
Kinh tuyến	Đường nối cực Bắc và cực Nam	Meridian (line of longitude)
Vĩ tuyến	Vòng tròn song song với xích đạo	Parallel (line of latitude)
Biểu đồ	Hình vẽ thể hiện số liệu	Chart