Bài 2. Thiên nhiên Việt Nam · Lớp 5

1Câu chuyện mở đầu

Bài hát "Việt Nam quê hương tôi" có câu: "Ngắm mặt biển xanh xa tít chân trời, nghe sóng vỗ dạt dào biển cả". Đất nước ta có núi cao, đồng bằng rộng, sông dài và biển xanh.

Nhưng thiên nhiên không chỉ đẹp. Thiên nhiên còn cho ta lúa gạo, gỗ, than, dầu mỏ, và đôi khi mang đến bão, lũ. Hãy cùng tìm hiểu từng thành phần của thiên nhiên Việt Nam.

2Tóm tắt

Thành phần	Đặc điểm chính
Địa hình	Đồi núi chiếm 3/4 diện tích đất liền, chủ yếu đồi núi thấp; đồng bằng chiếm 1/4. Dãy núi có hai hướng chính: tây bắc – đông nam và vòng cung
Khoáng sản	Phong phú: dầu mỏ, khí tự nhiên, bô-xit, đá vôi, than đá, a-pa-tit, sắt, ti-tan…
Khí hậu	Nhiệt đới ẩm gió mùa: nhiệt độ trung bình năm trên 20°C (trừ vùng núi cao), mưa nhiều (1 500 – 2 000 mm/năm), hai mùa gió chính
Sông, hồ	Rất nhiều sông, chủ yếu sông nhỏ; sông lớn: sông Hồng, sông Cửu Long. Lượng nước thay đổi theo mùa. Nhiều hồ tự nhiên và hồ nhân tạo
Đất	Hai nhóm chính: phe-ra-lít (vùng đồi núi) và phù sa (vùng đồng bằng)
Rừng	Rừng nhiệt đới và rừng ngập mặn chiếm diện tích lớn

3Địa hình và khoáng sản

⛰️ Đồi núi và đồng bằng

Đồi núi: 3/4

Chủ yếu đồi núi thấp

Thuận lợi khai thác khoáng sản, làm thuỷ điện, nuôi trâu bò, trồng cây công nghiệp. Khó khăn: địa hình hiểm trở, giao thông khó, dân cư thưa.

Đồng bằng: 1/4

Thấp, bằng phẳng

Thuận lợi cho nhiều ngành kinh tế, dân cư đông đúc. Nhưng chịu bão, ngập lụt, xâm nhập mặn.

Vì sao quan trọng?

Câu hỏi hay đảo ngược hai phân số: nhớ "núi nhiều, đồng bằng ít": đồi núi 3/4, đồng bằng 1/4.

Khoáng sản được khai thác làm nguyên liệu, nhiên liệu cho nhiều ngành công nghiệp (nhiệt điện, sản xuất kim loại, hoá chất…) và một phần để xuất khẩu. Khoáng sản có trữ lượng lớn: dầu mỏ và khí tự nhiên, bô-xit, đá vôi, than đá, a-pa-tit, sắt, ti-tan.

4Khí hậu

Việt Nam có khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa. Một năm có hai mùa gió chính: gió mùa đông chủ yếu hướng đông bắc; gió mùa hạ chủ yếu hướng tây nam, đông nam.

Dãy núi Bạch Mã là ranh giới khí hậu giữa hai miền. Khí hậu còn thay đổi theo độ cao: vùng núi cao mát mẻ.

Nhờ nhiều nhiệt, nhiều ẩm, cây trồng phát triển quanh năm, nông sản đa dạng. Nhưng nước ta cũng chịu nhiều thiên tai: bão, lũ lụt, hạn hán.

5Sông, hồ

Nước ta có rất nhiều sông, chủ yếu là sông nhỏ; sông lớn có sông Hồng, sông Cửu Long. Lượng nước sông thay đổi theo mùa: mùa lũ nước dâng cao, có thể gây lũ lụt; mùa cạn nước xuống thấp, có nơi thiếu nước.

Hồ tự nhiên: hồ Ba Bể (tỉnh Thái Nguyên), hồ Tơ Nưng (tỉnh Gia Lai). Hồ nhân tạo: hồ Hoà Bình (tỉnh Phú Thọ), hồ Dầu Tiếng (tỉnh Tây Ninh).

Sông, hồ cung cấp nước cho sản xuất và sinh hoạt; giúp đánh bắt, nuôi thuỷ sản, du lịch, giao thông đường thuỷ, làm thuỷ điện. Sông còn mang phù sa bồi đắp đồng bằng: sông Hồng và sông Thái Bình bồi đắp đồng bằng Bắc Bộ; sông Mê Công (đoạn ở nước ta gọi là sông Cửu Long, chia thành sông Tiền, sông Hậu) bồi đắp đồng bằng sông Cửu Long.

6Đất và rừng

Rừng nhiệt đới (vùng đồi núi) và rừng ngập mặn (ven biển) chiếm diện tích lớn. Rừng cho gỗ, thực phẩm, dược liệu; hạn chế xói mòn đất, lũ lụt. Diện tích rừng đang tăng nhờ trồng mới, nhưng một số rừng tự nhiên vẫn bị khai thác quá mức, nên mỗi người cần bảo vệ rừng.

Bảo vệ tài nguyên và phòng, chống thiên tai: khai thác hợp lí, trồng và bảo vệ rừng, tiết kiệm nước, theo dõi dự báo thời tiết, chuẩn bị khi có bão lũ.

7Dễ nhầm

8Mẹo nhớ

9Bài tiếp theo

Phía đông và phía nam đất liền là biển cả bao la. Cùng tìm hiểu tiếp: Bài 3. Biển, đảo Việt Nam.

Mở rộng để luyện thi Mở rộng

• Dãy Hoàng Liên Sơn cao nhất nước ta, có đỉnh Phan-xi-păng cao 3 147 m (số đo năm 2019; sách cũ ghi 3 143 m), được gọi là "nóc nhà Đông Dương".
• Vùng núi Đông Bắc có bốn dãy núi hình cánh cung: Sông Gâm, Ngân Sơn, Bắc Sơn, Đông Triều (Đông Triều gần biển nhất).
• Gió Lào là gió tây nam khô nóng thổi vào Bắc Trung Bộ đầu mùa hạ; Thành phố Hồ Chí Minh không có gió Lào.
• Miền Bắc có bốn mùa rõ: xuân mưa phùn ẩm, hạ nóng mưa nhiều, thu se lạnh khô hanh, đông lạnh ít mưa.
• Thuỷ điện: Hoà Bình và Sơn La trên sông Đà; Y-a-ly ở Tây Nguyên; Trị An trên sông Đồng Nai.
• Nơi có mỏ: than nhiều nhất ở Quảng Ninh; a-pa-tit ở Lào Cai; bô-xit ở Tây Nguyên; dầu khí ở thềm lục địa phía nam.
• Sông miền Trung ngắn và dốc, nên mùa mưa dễ có lũ lớn.
• Cây rừng ngập mặn: đước, sú, vẹt.

Thử nhanh

Khí hậu nước ta thuộc kiểu nào?

Nhiệt đới ẩm gió mùa.

Vì sao miền Bắc có mùa đông lạnh còn miền Nam nóng quanh năm?

Vì miền Bắc chịu gió mùa đông bắc lạnh thổi tới, còn dãy Bạch Mã chắn bớt gió lạnh nên phía nam nóng quanh năm.

Hai nhóm đất chính là gì, ở đâu?

Đất phe-ra-lít ở vùng đồi núi; đất phù sa ở vùng đồng bằng.

Sông, hồ có ích gì cho con người?

Cung cấp nước, thuỷ sản, làm thuỷ điện, giao thông đường thuỷ, du lịch, bồi đắp phù sa cho đồng bằng.

Thuật ngữ

Tiếng Việt	Giải nghĩa	English
Địa hình	Hình dáng bề mặt đất: núi, đồi, đồng bằng	Terrain, landform
Khoáng sản	Đá, quặng, dầu khí có ích nằm trong lòng đất	Mineral resources
Gió mùa	Gió đổi hướng theo mùa trong năm	Monsoon
Phù sa	Đất mịn, màu mỡ do nước sông mang đến	Alluvium, silt
Rừng ngập mặn	Rừng mọc ven biển, nơi nước mặn ngập theo thuỷ triều	Mangrove forest
Thiên tai	Tai hoạ do thiên nhiên gây ra như bão, lũ, hạn hán	Natural disaster